11 listopada był świętowany w II RP tylko dwa razy

0

11 listopada był świętowany w II RP tylko dwa razy – w 1937 i 1938 roku. Obchody były podniosłe i pełne patosu; opozycja uważała jednak, że to święto jest zawłaszczeniem idei niepodległości przez jedną formację polityczną – mówi historyk prof. Andrzej Chwalba z Uniwersytetu Jagiellońskiego.

PAP: Święto Niepodległości wprowadzono w 1937 roku. Dlaczego właśnie wtedy?
Prof. Andrzej Chwalba: Dlatego, że w 1919 roku postanowiono, że polska niepodległość będzie świętowana 3 maja. Wokół tej daty istniał konsensus polityczny – od prawicy, poprzez centrum, aż do lewicy. Natomiast w środowisku piłsudczyków kwestia tego, którego dnia należy świętować suwerenność Polski była już dyskutowana w latach 20. Początkowo w “rankingu piękności” różnych dat prowadziły dni 5 i 6 sierpnia 1914 roku – mobilizacja I Kompanii Kadrowej pod wodzą Piłsudskiego i jej wymarsz z Oleandrów. Nie zapominajmy jednak o tym, że aż do 1926 roku piłsudczycy nie sprawowali władzy w kraju, stąd nie było żadnych szans, by jakikolwiek dzień związany z Piłsudskim i jego formacjami wojskowymi został uznany za ogólnopolskie święto.

PAP: A co o tych pomysłach myślał sam Józef Piłsudski?
A.Ch.: Marszałek, który jak powszechnie wiadomo skromnością nie grzeszył, uważał, że nie należy wprowadzać dodatkowego święta. Twierdził, że w zupełności wystarczają wspomniane Święto Narodowe 3 maja i 15 sierpnia – Święto Wojska Polskiego oraz Wniebowzięcia Najświętszej Marii Panny. Również z tego względu, że łatwiej było wokół nich osiągnąć porozumienie różnych sił politycznych w kraju, a przecież tego rodzaju okoliczność powinna łączyć a nie dzielić Polaków. Jednakże warto podkreślić, że już od 1926 r. 11 listopada był dniem wolnym od pracy, a od 1932 od nauki. Organizowano wtedy defilady wojskowe i rewie. Niemniej idea, by świątecznie obchodzić tę datę wykluwała się bardzo długo…

PAP: Dlaczego piłsudczycy w 1937 roku ostatecznie wybrali właśnie tę datę?
A.Ch.: By to zrozumieć, trzeba przeanalizować to, co tak naprawdę stało się 11 listopada 1918 roku. Tego dnia Rada Regencyjna Królestwa Polskiego – instytucja niekochana i niezbyt szanowana przez Polaków – przekazała Piłsudskiemu władzę. Natomiast Piłsudski przybył do Warszawy już dzień wcześniej. I już tutaj piłsudczycy mieli pierwszy problem – świętować należy 10 czy 11 listopada?

Ta trudność miała nieco akademicki charakter. Zastanawiano się bowiem, czy ważniejszy jest przyjazd Piłsudskiego z Magdeburga, czy przekazanie mu władzy. Ale był jeszcze problem wizerunkowy: 10 listopada prawie nikt na Piłsudskiego w Warszawie nie czekał, bo jego powrót w tym dniu był niespodziewany. Z propagandowego punktu widzenia była to pewna słabość – z przyjazdem nie można było powiązać żadnego obrazka rozentuzjazmowanego tłumu witającego Piłsudskiego. Dlatego po przewrocie majowym w 1926 roku w podręcznikach szkolnych i gazetach zaczęto zamieszczać zdjęcie fetowanego przez warszawiaków 10 listopada Piłsudskiego, które tak naprawdę zostało zrobione… w grudniu 1916 roku. Dla celów propagandowych posłużono się fałszerstwem historycznym. I było ono tak udane, że wspomnianą fotografię – z datą 10 listopada 1918 roku – do dziś można oglądać w szkolnych podręcznikach.

Zresztą 11 listopada też był problematyczny z propagandowego punktu widzenia. Tego dnia przecież Piłsudski otrzymał władzę z rąk ciała, które czerpało swoją legitymizację od okupanta. Czyli – de facto – to władze okupacyjne dały Piłsudskiemu mandat do rządzenia, co było bardzo niewygodne politycznie. Ostatecznie piłsudczycy zdecydowali się na tę datę w 1937 roku, kiedy po zbojkotowanych przez opozycję wyborach z września 1935 roku osiągnęli pełnię władzy w Polsce. Wybrano 11 listopada również z tego powodu, że było to dzień święto aliantów. Tego dnia Niemcy podpisały rozejm, który kończył I wojnę światową.

PAP: Dlaczego święto wprowadzono dopiero dwa lata po śmierci Piłsudskiego?
A.Ch.: Powody były dosyć prozaiczne. Gdy umarł Marszałek, obóz sanacyjny miał na głowie szereg problemów. Nastąpiła dekompozycja obozu, gdyż zabrakło lidera, który skupiał wszystkie frakcje. Pamiętajmy, że wśród piłsudczyków byli ludzie o różnych poglądach politycznych – od konserwatystów po socjalistów. Brakowało porozumienia wokół wspólnego programu politycznego. Święto nie było więc tematem numer jeden.

PAP: Jak do 11 listopada odnosiła się opozycja polityczna?
A.Ch.: Jej reakcja nie mogła być pozytywna. Opozycyjni politycy uważali, że to święto jest zawłaszczeniem idei niepodległości i państwa przez jedną formację polityczną. W ich opinii było to w gruncie rzeczy święto obozu sanacyjnego.

PAP: Jak to święto było obchodzone w II RP?
A.Ch.: Z powodu wojny, która wybuchła dwa lata później, dzień 11 listopada był świętowany tylko dwa razy – w 1937 i 1938 roku. Obchody były niezwykle podniosłe i pełne patosu. Zachowane z tego okresu fotografie pokazują, że było to bardzo ważne wydarzenie dla młodzieży, która podchodziła do niego bardzo poważnie, i to niezależnie od podziałów politycznych. Organizowano marsze ze sztandarami i szkolne akademie. W zakładach pracy przeprowadzano mityngi i wygłaszano uroczyste przemówienia. Lokalne władze organizowały spotkania radnych i inne wydarzenia o dość tradycyjnym charakterze. 11 listopada był społecznie postrzegany jako zwieńczenie starań Polaków o niepodległość.

PAP: Ale w tym święcie chodziło nie tylko o uczczenie niepodległości…
A.Ch.: To prawda, 11 listopada miał w tamtym czasie jeszcze dwie istotne funkcje. Po pierwsze, umacniał polityczną pozycje obozu sanacyjnego a także jednoczył go wewnętrznie, ułatwiając porozumienie różnych frakcji w jego obrębie. Po drugie, coraz silniejsza stawała się świadomość narastającego zagrożenia wojną. Kult Piłsudskiego, który znajdował się w samym sercu tego święta, umacniał przekonanie, że Marszałek jest wciąż obecny i dlatego nic złego nie może stać się Polsce. Proszę zauważyć, że w 1937 r. defiladę odbierał marszałek Edward Rydz-Śmigły, co było autoprezentacją jego osoby jako następcy Piłsudskiego.

PAP: No właśnie, jaką rolę odgrywała postać nieżyjącego już Piłsudskiego w tym święcie?
A.Ch.: Był świętością narodową. Prezentowano go jako kogoś, kto był ponad wszystkimi i ponad wszystkim. Akcentowano jego geniusz polityczny, dzięki któremu – jako jedyny – pojął szansę, jaką dawała Polsce I wojna światowa. I ostatecznie dzięki umiejętnie prowadzonej polityce doprowadził do odzyskania niepodległości. Kreowano taki jego wizerunek, zgodnie z którym tylko jemu polskie państwo zawdzięczało odrodzenie. Niepodległość miała być tylko i wyłącznie jego osiągnięciem.

Oczywiście, nie podobało się to niezależnym historykom i publicystom. Ale – generalizując – społeczeństwo powszechnie akceptowało tę retorykę i traktowało Marszałka niemal jak boga na ziemi. Trzeba przyznać, że umiejętności promocyjno-propagandowe sanacji były naprawdę wysokiej próby.

PAP: Święto Niepodległości obchodzono również podczas II wojny światowej, gdy Polska znalazła się pod okupacją. Jaką ono wtedy przybierało formę?
A.Ch.: Początkowo sądzono, że – pomimo obecności Niemców – świętowanie będzie możliwe w jakiejś ograniczonej formie. W tym czasie przy trumnie Piłsudskiego w krypcie na Wawelu wartę trzymali żołnierze Wehrmachtu, co w opinii polskich działaczy niepodległościowych świadczyło o wielkim szacunku, jaki Niemcy mają do postaci Marszałka. Zatrzymania przeprowadzone 6 listopada w ramach Sonderaktion Krakau uważano za próbę niedopuszczenia do organizowania spontanicznych publicznych obchodów 11 listopada. Gdy już okazało się, że cel tej akcji był zupełnie inny, a aresztowań dokonano również w innych miastach, to zrozumiano, że świętowanie jest po prostu niemożliwe.

Pozostało czczenie Święta Niepodległości prywatnie, w domach. Czasem robiono to w kościołach, ale to było bardzo ryzykowne, gdyż dawało to pretekst do aresztowania księży. Zdarzały się też przypadki wywieszania flag 11 listopada przez młodzież z Szarych Szeregów, głównie w Warszawie, choć też i w innych miastach. Zdarzały się też inne odważne akcje, jak zawieszenie flagi na Kopcu Piłsudskiego w Krakowie, która wisiała tam przez kilkanaście godzin, póki Niemcy nie ścięli masztu. Ale o jakichkolwiek formach zbiorowych świętowania tego dnia Polacy musieli zapomnieć na długie lata.

PAP: Jak do obchodów 11 listopada odnieśli się komuniści, którzy po II wojnie światowej przejęli w Polsce władzę?
A.Ch.: To z pewnością nie było ich święto. W propagandzie nowej władzy sanacja miała jak najgorsze notowania ze względu na to, że piłsudczycy nigdy nie mieli dobrych relacji ze Związkiem Sowieckim.

Powiem o sprawie, która nie jest dobrze znana w Polsce. Otóż w latach 1944-1945, gdy Armia Czerwona parła w stronę Berlina, w jej szeregach znajdowała się jednostka specjalna NKWD, która dysponowała listą pomników związanych z Legionami Polskimi, tradycją niepodległościową i wojną polsko-bolszewicką. Jej zadaniem było niszczenie tych monumentów. Dochodziło do sytuacji, w których lokalna ludność na wieść o tym, że zbliżają się Sowieci, rozmontowywała te pomniki i chowała je po szopach, byle tylko nie dopuścić do ich profanacji i zniszczenia.

Widać więc, że 11 listopada nie miał żadnych szans na to, by stać się świętem w PRL. Zresztą “poległ” też 3 Maja. Nowa władza musiała wprowadzić nowe święta i nowych patronów kreowanej przez siebie rzeczywistości politycznej. Na popiołach tego co jej obce i wrogie chciała zbudować coś zupełnie odmiennego.

Dopiero w końcówce lat 70. zaczęto organizować – z inicjatywy opozycyjnej względem władz PRL Konfederacji Polski Niepodległej – manifestacyjne spotkania na Wawelu w dniu 11 listopada. Odbywało się nabożeństwo, rozrzucano ulotki, przychodziły 2-3 tys. ludzi. O to, by przywrócić obchody Święta Niepodległości zabiegała również Solidarność.

PAP: Świętowanie polskiej niepodległości przywrócono 15 lutego 1989 pod nazwą “Narodowego Święta Niepodległości”. Dlaczego znów zdecydowano się na datę 11 listopada?
A.Ch.: Trzeba zacząć od stanowiska wspomnianej przeze mnie Solidarności. Skoro komuniści dokonali kompletnej przebudowy polskiego krajobrazu kulturowego, to dla ludzi, którzy się temu sprzeciwiali odwołanie się do tradycji świąt 3 Maja czy 11 listopada było rzeczą oczywistą. Algorytm tego myślenia był następujący: traktować PRL jako pewną “przygodę” w dziejach Polski i wrócić do tradycyjnego narodowego nurtu historii, czyli tego, co niegdyś było święte. Nie skupiano się więc na tym, że Święto Niepodległości z 11 listopada było uroczystością obozu sanacyjnego, ale uważano, że skoro zniszczono je po wojnie, to musiało ono być czymś właściwym. W ten sposób, na przekór komunizmowi, zaczęto odbudowywać symbole związane z II Rzeczpospolitą.

PAP: Gdyby zestawić ze sobą świętowanie niepodległości z końcówki II RP i czasów obecnych, to jakie widać podobieństwa i różnice?
A.Ch.: To jest trudne pytanie, bo zmieniły się czasy i ludzie. Przed wojną nikt nie próbował kryć tego, że jest to święto sanacji. Dzisiaj tak się już do tego nie podchodzi. W tej chwili jest to uroczystość wszystkich Polaków. Natomiast tym, co łączy obchody z lat 1937-1938 ze współczesnymi jest na pewno to, że tak dziś, jak i wtedy, są one podkreśleniem wagi i znaczenia państwa jako warunku normalnego funkcjonowania narodu. Przekaz jest jasny i czytelny: musimy państwo szanować i o nie dbać, by jego struktury były solidne. Tylko wtedy nasza kondycja – jako Polaków – będzie taka, jakiej byśmy sobie życzyli. Nie będziemy też narażeni na zagrożenia zewnętrzne.

PAP: Kontrowersje budzi dziś organizowany przez środowiska narodowe Marsz Niepodległości…
A.Ch.: Zaskakujące jest to, że tę manifestację przygotowują ludzie, którzy uważają się za kontynuatorów przedwojennego obozu narodowego. A przecież endecja, wszechpolacy czy Obóz Narodowo-Radykalny uważały 11 listopada za paskudną datę, bo będącą symbolem zawłaszczania państwa przez sanację. To zdumiewające, że dzisiejsi narodowcy uznali ten dzień za swój własny. Świadczy to o tym, że historyczny kontekst święta zbladł, a najważniejszy jest problem podkreślenia wartości, jaką jest niepodległość. Jest to też okazja, by przypomnieć, że również Roman Dmowski miał istotne zasługi w akcji promocji niepodległości Polski na Zachodzie.

Rozmawiał
Robert Jurszo (PAP)

Poleć:

O Autorze:

PAP

PAP to największa agencja informacyjna w Polsce. Zbiera, opracowuje i przekazuje obiektywne i wszechstronne informacje z kraju i zagranicy. Przez całą dobę, 7 dni w tygodniu 250 dziennikarzy i 40 fotoreporterów przygotowuje serwisy informacyjne, z których korzystają media, instytucje, urzędy państwowe i przedsiębiorcy.

skomentuj

Home | Direct | Dashboard | About us

Unless otherwise noted our website is using photographs from FreeDigitalPhotos.net and Wikipedia under their respective licenses

Copyright © 2015. All Rights Reserved.